W jaki sposób może zakończyć się postępowanie upadłościowe osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej – ujęcie praktyczne
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż przepisy ustawy Prawo upadłościowe przewidują dwa tryby postępowań upadłościowych prowadzonych wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. Tryb „uproszczony” – prowadzony wobec osób, które nie mają żadnego majątku, posiadają małą liczbę wierzycieli bądź ich majątek jest niewielki oraz tryb postępowania, który jest prowadzony zgodnie z przepisami dedykowanymi dla postępowań upadłościowych przedsiębiorców. Sąd może orzec, iż postępowanie upadłościowe osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej będzie prowadzone według drugiego trybu wówczas, gdy jest to m. in. uzasadnione znacznym rozmiarem majątku czy też znaczną liczbą wierzycieli.
W tym artykule, skupimy się na „uproszczonym” trybie postępowania upadłościowego osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Potocznie nazywanym „postępowaniem konsumenckim” czy też „upadłością konsumencką”.
Przeglądając Internet, możemy trafić na wiele informacji dotyczących postępowań upadłościowych, w tym tych dotyczących sposobu ich zakończenia. Są to zwykle skopiowane przepisy prawa, czy też niewyjaśnione zwroty, których często odbiorcy nie rozumieją z uwagi na ich skomplikowaną treść. W naszej Kancelarii pracują osoby, które znają postępowania upadłościowe z każdej strony – ze strony sądu, syndyka, wierzyciela, a co najważniejsze – ze strony upadłego. W związku z powyższym, celem niniejszego artykułu jest omówienie tematu w sposób prosty i zrozumiały.
Pozbyć się długów
Syndyk po objęciu pełnienia swojej funkcji, najczęściej spotyka się z sytuacją, gdy upadły mu oświadcza, iż złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, żeby „pozbyć się długów”, jednocześnie myśląc, iż na złożeniu ww. wniosku jego rola się kończy. Upadli zatem nie mają wiedzy na temat tego, iż postępowanie upadłościowe zwykle nie kończy się umorzeniem ich zobowiązań bowiem ustawa Prawo upadłościowe, przewiduje też inne sposoby zakończenia postępowania upadłościowego.
Wśród sposobów zakończenia postępowania upadłościowego, możemy wyróżnić trzy, które są najczęściej stosowane przez sądy:
- Ustalenie planu spłaty wierzycieli,
- Umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli,
- Warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli.
Ustalenie planu spłaty wierzycieli
Plan spłaty wierzycieli jest to najczęściej stosowany przez sądy sposób zakończenia postępowania upadłościowego bowiem postępowanie upadłościowe powinno pełnić trzy podstawowe funkcje: ma nastąpić oddłużenie upadłego, możliwie najwyższe zaspokojenie wierzycieli oraz ma spełnić funkcję wychowawczą. Ustalenie planu spłaty wierzycieli, gwarantuje spełnienie wszystkich z ww. funkcji.
Dzięki ustaleniu planu spłaty wierzycieli, upadły spłaci część swoich zobowiązań poprzez realizację planu spłaty ustalonego w postanowieniu sądu, nastąpi jego oddłużenie (po wykonaniu przez upadłego planu spłaty, sąd umorzy pozostałą część zobowiązań), a zarazem zostanie spełniona funkcja wychowawcza postępowania upadłościowego.
Podkreślić w tym miejscu należy, iż funkcja wychowawcza ma uświadomić Upadłemu, iż postępowanie upadłościowe to nie tylko przywilej pozwalający im „na rozpoczęcie nowego życia” bez długów, ale też szansa na umożliwienie im spłaty zobowiązań, dostosowana do ich aktualnej sytuacji finansowej, rodzinnej i zdrowotnej.
Co do zasady, sąd może ustalić plan spłaty wierzycieli na okres od 36 miesięcy do 84 miesięcy. Plan spłaty na okres 36 miesięcy jest ustalany w sytuacji, gdy upadły nie doprowadził do swojej niewypłacalności (w sposób umyślny lub wskutek rażącego niedbalstwa), zaś
w przypadku ustalenia, iż upadły doprowadził do swojej niewypłacalności, plan spłaty może zostać ustalony na maksymalnie 84 miesiące.
Kwestia czy upadły przyczynił się do swojej niewypłacalności czy też nie, jest rozpatrywana indywidualnie.
Dopiero po wykonaniu przez upadłego planu spłaty wierzycieli, sąd wydaje stosowne postanowienie, w którym umarza pozostałą część zobowiązań upadłego.
Po wytłumaczeniu upadłym przez syndyka ww. kwestii, kolejnym najczęściej pojawiającym się pytaniem jest „Co sąd bierze pod uwagę ustalając plan spłaty?”. Upadli wówczas wskazują syndykowi, iż zarabiają „najniższą krajową”, mają na utrzymaniu dzieci i nie stać ich na realizację planu spłaty.
Ustalając plan spłaty wierzycieli, sąd nie bierze pod uwagę tylko możliwości finansowych upadłego, ale przede wszystkim jego możliwości zarobkowe. Zarówno dla syndyka, jak i dla sądu ważne jest ile upadły mógłby zarabiać, a nie w jakiej wysokości rzeczywiście otrzymuje wynagrodzenie. Powszechnym jest, iż dłużnicy/upadli unikają zatrudnienia, w którym otrzymaliby wynagrodzenie wyższe niż najniższa krajowa, aby uniknąć zajęcia wynagrodzenia przez komornika, czy też w dalszej kolejności zajęcia wynagrodzenia przez syndyka. Sąd zatem bierze pod uwagę wykształcenie upadłego oraz jego doświadczenie zawodowe. Sąd ma także na uwadze wysokość wydatków upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, jak również stan zdrowia upadłego i członków jego rodziny.
Umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty wierzycieli
Sąd może umorzyć zobowiązania upadłego bez ustalenia planu spłaty – w jakich sytuacjach? Przede wszystkim w sytuacji, gdy osobista sytuacja upadłego wskazuje, iż jest on trwale niezdolny do wykonywania jakichkolwiek spłat swoich zobowiązań. Co to oznacza? Są to np. sytuacje, gdy upadłym jest osoba starsza, która utrzymuje się wyłącznie z emerytury (najczęściej w najniższej wysokości). Osoby starsze są też schorowane, więc nie mają możliwości podjęcia pracy dorywczej, aby polepszyć swoją sytuację finansową. Jest to zatem sytuacja, która na przestrzeni czasu nie ulegnie poprawie, a może się nawet pogorszyć. Kolejnym przykładem może być osoba chora (jednak musi to być choroba przewlekła, nie rokująca poprawy).
Umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty jest instytucją rzadko stosowaną przez sądy. Powyżej zostały opisane dwie najczęstsze sytuacje, w których zachodzą przesłanki do umorzenia zobowiązań bez ustalenia planu spłaty. Jednak tak jak zostało wspomniane powyżej, sądy indywidualnie rozpoznają każdą sprawę.
Warunkowe umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty
W przypadku, gdy niezdolność upadłego do wykonywania spłat swoich zobowiązań nie ma charakteru trwałego, sąd wydaje postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty. Wspomnianym warunkiem jest, iż w terminie pięciu lat od uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty, upadły ani żaden z wierzycieli nie złoży do sądu wniosku o ustalenie planu spłaty. Na skutek takiego wniosku, sąd na nowo zbada sytuacje osobistą upadłego i może uznać, iż niezdolność upadłego do wykonywania spłat swoich zobowiązań ustała. Wówczas sąd uchyli postanowienie o warunkowym umorzeniu zobowiązań i ustali plan spłaty wierzycieli (na tych samych zasadach, które zostały opisane wyżej).
Jak to wygląda w praktyce? Najczęściej spotykaną sytuacją, w której sąd warunkowo umarza zobowiązania upadłego jest stan zdrowia upadłego, który w przyszłości rokuje poprawą.
Nasze doświadczenie zawodowe wskazuje, iż upadli nie widzą różnicy pomiędzy postanowieniem o umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty, a warunkowym umorzeniem zobowiązań bez ustalenia planu spłaty. Pełniąc funkcję syndyka, tłumaczymy upadłym, iż w przypadku, gdy sąd wyda postanowienie o umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty, jest on „wolny od długów” i po uprawomocnieniu się postanowienia o umorzeniu zobowiązań nic więcej nie może się wydarzyć. W sytuacji wydania przez sąd postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty, wierzyciel bądź upadły (choć w praktyce to się nie zdarza, żeby upadły złożył taki wniosek) w okresie pięciu lat od uprawomocnienia się postanowienia o warunkowym umorzeniu zobowiązań, może złożyć w sądzie wniosek o ustalenie planu spłaty.
Jako że niniejszy artykuł ma charakter praktyczny, należy także wspomnieć o dwóch innych możliwościach zakończenia się postępowania upadłościowego.
Pierwszym z nich jest umorzenie postępowania upadłościowego. Sąd może umorzyć postępowanie upadłościowe z urzędu, na wniosek upadłego, syndyka bądź wierzyciela. Dwa najczęstsze przypadki, to umorzenie postępowania upadłościowego na wniosek upadłego lub syndyka.
W pierwszej kolejności należy wskazać, iż co do zasady, postępowanie upadłościowe jest wszczynane na wniosek upadłego, więc też sam upadły, w każdej chwili może złożyć wniosek o umorzenie zainicjowanego przez niego postępowania. W praktyce najczęściej jest to sytuacja, gdy upadły złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, nie posiadając wiedzy, iż syndyk będzie zobowiązany zbyć jego majątek (najczęściej chodzi o nieruchomość). Dłużnicy często przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, nie zasięgają porady prawnej i nie widzą, iż postępowanie upadłościowe wiąże się z likwidacją ich całego majątku. W konsekwencji, dłużnicy, aby zatrzymać swój majątek, składają wniosek o umorzenie postępowania upadłościowego.
Z kolei syndyk może złożyć wniosek o umorzenie postępowania upadłościowego, na przykład w sytuacji, gdy upadły nie wydał mu swojego majątku, zataił ważne informacje we wniosku o ogłoszenie upadłości (np. celowo nie wskazał wierzycieli, nie wskazał majątku). Częstą sytuacją, gdy syndyk jest zmuszony złożyć wniosek o umorzenie postępowania upadłościowe jest brak kontaktu z upadłym. Upadli często traktują syndyka jak wroga, więc nie odbierają od niego telefonu czy też nie odbierają korespondencji. Trudno sobie wyobrazić, aby prowadzić postępowanie upadłościowe bez upadłego, którego ów postępowanie dotyczy.
Drugim z innych sposobów zakończenia postępowania upadłościowego jest odmowa ustalenia planu spłaty wierzycieli. Sąd odmówi ustalenia planu spłaty wierzycieli w przypadku ustalenia, iż upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień w sposób celowy, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku oraz celowe nieregulowanie wymagalnych zobowiązań. Wspomniana przesłanka nie jest prosta do ustalenia, dlatego każdorazowo jest szczegółowo rozpatrywana przez sąd. Dodatkowo, sąd odmawia ustalenia planu spłaty wierzycieli, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości w stosunku do upadłego prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań.
Podkreślić jednak należy, iż w przypadku, gdy spełni się któraś z ww. przesłanek, sąd może wydać postanowienie o ustaleniu planu spłaty, umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty lub warunkowym umorzeniu zobowiązań bez ustalenia planu spłaty, jeśli jest to uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
Reasumując, to jak zakończy się konkretne postępowanie upadłościowe zależy od wielu indywidualnych czynników. Oczywiście zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie możemy znaleźć wiele podobnych przypadków, jednak na końcu, zarówno syndyk, jak również sąd rozpoznają każdą sprawę indywidualnie.
Natalia Borkowska
Specjalista ds. upadłości
ZOBACZ także:
➡️ Fundacje Rodzinne w pigułce
➡️ Fundacje Rodzinne – pytania i odpowiedzi – WIDEO
➡️ Ulga B+R – jak odzyskać nadpłacony podatek?
